HET NATUURLIJK SYSTEEM ALS BASIS

WATER EN BODEM STUREND

Het Rijk heeft in 2022 met de beleidsbrief Water en Bodem Sturend duidelijk gemaakt dat water en bodem leidend moeten zijn bij ruimtelijke keuzes. Dit betekent dat we niet langer moeten bouwen of ontwikkelen op plekken waar het waterbeheer al onder druk staat, maar dat we onze plannen aanpassen aan wat het natuurlijke systeem aankan. Ook voor de regio Westfriesland vraagt de doorvertaling van dit principe om een gebiedsgerichte aanpak, met aandacht voor bodemeigenschappen, waterpeilen en ecosysteemdiensten. In de praktijk betekent dit onder andere:

• Bouwen op de juiste plek, rekening houdend met wateroverlast, overstromingsrisico’s en bodemdaling
• Ruimte maken voor water in nieuwe én bestaande wijken
• De bodem als bondgenoot zien: gezond, sponsachtig en veerkrachtig

DE ADAPTATIEPIRAMIDE ALS KOMPAS

Een van de tools die je in kunt zetten bij het kiezen van de juiste handelingsperspectieven is de recent ontwikkelde Adaptatiepiramide (zie figuur hiernaast). Deze piramide laat zien hoe je kunt werken aan een klimaatbestendig systeem door alle drie de lagen te benutten. De piramide bestaat uit drie niveaus. Van onder naar boven geldt: kijk eerst hoe je slim kan werken met het natuurlijk systeem. Water en bodem sturend is hierbij het uitgangspunt. Hoe meer je inzet op de onderste laag van de piramide, hoe sterker en veerkrachtiger het geheel wordt. Voeg vervolgens de technische oplossingen toe waar dat nodig is, bijvoorbeeld wanneer ruimte beperkt is. Als laatste zorg je dat je goed voorbereid bent op extreme situaties, zoals een extreme hittegolf of een overstroming. Met behulp van stresstesten kunnen deze extreme situaties worden weergegeven om vervolgens inwoners, bedrijven en hulpdiensten voor te bereiden op zulke situaties. Maatregelen in elke laag van de adaptatiepiramide hebben invloed op hoe klimaatbestendig je systeem is.

HOE GEBRUIK JE DE ADAPTATIEPIRAMIDE?

De Adaptatiepiramide kan worden gebruikt in workshops om klimaatdoelen scherper te formuleren. Het ondersteunt ook bij het voeren van risicodialogen (zie ook Handreiking Dialogen). Het gesprek over klimaatrisico’s in plannen of projecten vergroot het bewustzijn over hoe kwetsbaar je gebied is voor klimaatverandering op verschillende niveaus. Hiervoor moet worden afgewogen welke klimaatrisico’s acceptabel zijn en welke niet. Het inspiratieboek biedt met name inspiratie voor maatregelen die het natuurlijk systeem benutten of technisch zijn en geeft daarmee inspiratie voor invulling van de Adaptatiepiramide.

Er zijn op verschillende niveaus documenten die richting geven aan een klimaatbestendige inrichting van bestaan d of nieuw stedelijk gebied.

OMGEVINGSVISIES 

Elke gemeente ontwikkelt een eigen omgevingsvisie. De gemeentelijke omgevingsvisie geeft richting aan hoe een gemeente haar leefomgeving duurzaam en klimaatbestendig inricht. Klimaatadaptatie wordt hierin ruimtelijk verankerd door bijvoorbeeld waterberging, vergroening en hittebestrijding mee te nemen. Zo vormt de visie een basis voor concrete maatregelen in het omgevingsplan en gebiedsontwikkeling.

STRATEGIE KLIMAATADAPTATIE WESTFRIESLAND 2050

De zeven Westfriese gemeenten stelden in 2021 een gezamenlijke klimaatadaptatiestrategie vast. De ambities die hierin staan zijn door alle gemeenteraden in Westfriesland vastgelegd. Ambities voor bestaand stedelijk gebied die hierin zijn vastgelegd zijn onder andere dat Westfriesland actief meegroeit met de klimaatverandering. Dit betekend onder andere:

• Dat heftige regenbuien van 60 mm in een uur niet tot schade zullen leiden. Volgens de huidige inzichten valt deze bui in 2050 gemiddeld eens in de 50 jaar. Voor nieuwbouw is dit 70 mm in een uur.
• Meer schaduw en groen (plantsoenen, verticaal groen, groene daken) draagt bij aan het verkoelen van gebouwen en openbare ruimte.
• In wordt gezet op het infiltreren en vasthouden van water om zo meer water beschikbaar te hebben voor tijden van droogte.

In 2026 worden de ambitie en strategie geactualiseerd, op basis van stresstesten en risicodialogen.

CONVENANT TOEKOMSTBESTEDIG BOUWEN EN DE LANDELIJKE MAATLAT

Alle zeven Westfriese gemeenten en diverse partijen uit de private sector ondertekenden het Convenant Toekomstbestendig Bouwen (gepubliceerd in oktober 2024). Dit convenant beschrijft richtlijnen voor klimaatadaptatie bij nieuwbouw. Hierin zijn expliciet de uitgangspunten, richtlijnen en normen van de Landelijke Maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving opgenomen. Het convenant helpt gemeenten en ontwikkelaars bij het klimaatbestendig ontwerpen en bouwen. Artikel 6,75 van de omgevingsverordening van de provincie Noord-Holland schijft het doen van een klimaatrisicoanalyse voor bij wijziging van het omgevingsplan. Het inspiratieboek helpt om in nieuwbouwgebieden invulling te geven aan een deel van de hierin beschreven normen en eisen.

LEIDRAAD INRICHTING OPENBARE RUIMTE (LIOR)

Dit inspiratieboek heeft ook een belangrijke relatie met de LIOR en lokaal groenbeleid waarover gemeenten beschikken. De LIOR geeft in de breedte richtlijnen voor ontwerp en realisatie bij alle herinrichtingen, renovaties en nieuwe ontwikkelingen. Het Groenbeleid richt zich op het versterken van groene ruimtes, met als doel het bevorderen van biodiversiteit en het verbeteren van de leefkwaliteit. De maatregelen in dit inspiratieboek kunnen dienen ter inspiratie voor het LIOR.

Het is belangrijk om goede afwegingen te maken om tot een juiste keuze van maatregelen te komen. Het stroomschema hiernaast en de checklistvragen hieronder vormen een afwegingskader dat helpt om tot maatregelen te komen die goed aansluiten bij het gebiedsgerichte vraagstuk:

1. Locatiekeuze:

• Gebruik het natuurlijke bodem- en watersysteem als basis voor de locatiekeuze en het ontwerp. Bijvoorbeeld: ligt de wijk op een geschikte plek qua bodemhoogte en waterhuishouding, en zijn de natuurlijke afwateringsroutes behouden of versterkt?
• Breng in beeld welke klimaatopgave(n) en/of biodiversiteitsopgave(n) er spelen. Draagt de locatiekeuze voor een maatregel daarmee bij aan het oplossen van deze opgave?
• Zorg dat er vanaf het begin ruimte is gereserveerd voor groenblauwe structuren (waterberging, groen, koelteplekken). Denk aan open water, wadi’s, bomenrijen, groenzones of ecologische oevers als onderdeel van het stedenbouwkundig plan.

2. Ontwerp:

• Zorg dat het ontwerp op de water- en groenstructuren in de bredere omgeving aansluit (wijk, gemeente, regio). Bijvoorbeeld: vormt het groen een schakel in een ecologische zone? Let op de adaptatiepiramide: zorg eerst voor natuurlijke oplossingen, en waar het niet anders kan (door bijv. ruimtegebrek), voor technische oplossingen.
• Zorg dat wordt voldaan aan de uitgangspunten van het ‘convenant toekomstbestendige nieuwbouw’. Bijvoorbeeld: is er aandacht voor hittestress, droogte, wateroverlast en biodiversiteit in het stedenbouwkundig plan en het bestemmingsplan?
• Let in het ontwerp op ecologische kwaliteit van het groen, met gebruik van gebiedseigen soorten en gelaagde beplanting. En: is een ecoloog betrokken bij het ontwerp om biodiversiteit daadwerkelijk te versterken?
• Zijn maatregelen genomen volgens het principe 'besparen – vasthouden – bergen – aanpassen – afvoeren’? Bijvoorbeeld: wordt regenwater lokaal hergebruikt of geïnfiltreerd voordat het wordt afgevoerd?

3. Participatie

• Zorg dat bewoners, ondernemers en andere lokale partijen actief betrokken zijn bij het klimaatadaptief en biodivers inrichten van de wijk. Zijn er mogelijkheden voor participatie, bijvoorbeeld bij het beheer van groen of het aanleggen van groene tuinen?