Met het rapport ‘The Limits of Growth’ toonde de Club van Rome de wereld in 1972 hoe de toekomst eruit kon gaan zien. Met floppy’s, ponskaarten en kamervullende computers modelleerden onderzoekers van MIT zowel ‘apocalyptische’ scenario’s die zich konden ontvouwen als we natuurlijke hulpbronnen zouden blijven uitputten, als optimistischer scenario’s als we het tij zouden keren. Het onderzochte Business As Usual-2 scenario blijkt uiteindelijk akelig dicht bij de huidige koers te komen, concludeerde De Groene Amsterdammer bij de vijftigste ‘verjaardag’ van het rapport. 

Het illustere gezelschap, dat inmiddels bestaat uit ruim 100 vooraanstaande denkers (met name wetenschappers, politici en diplomaten) is nog altijd actief als gerespecteerde internationale denktank. Naast deze harde kern die systemische ecologische, economische en sociale vooruitgang tracht te stimuleren, zijn er 35 nationale afdelingen die het gedachtegoed van de club wereldwijd uitdragen. In oktober deed klimaatwetenschapper Leon Simons vanuit zijn rol als directeur van Club van Rome Nederland een stap naar voren, tijdens een haastig georganiseerde persconferentie van klimaatdeskundigen die het niet langer konden aanzien dat klimaatverandering amper een onderwerp van belang was in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. 

Eén ding in het bijzonder wilde Simons voor pleiten: klimaatmodellen die volwaardig rekening houden met de rol van aerosolen: zwevende deeltjes in de atmosfeer, zoals fijnstof. Aerosolen hebben een afkoelend effect doordat ze zonlicht weerkaatsen, absorberen of voor wittere, sterker reflecterende wolken zorgen. Tot zover geen nieuws. Dat aerosolen dit effect hebben is al decennia bekend, en dat de wereldwijd steeds lagere fijnstofuitstoot als bittere keerzijde meer absorptie van zonnestraling betekent in recente jaren ook. In de modellering van klimaatscenario’s werd de rol van aerosolen echter lange tijd beschouwd als zeer onzeker en relatief onbelangrijk. 

Dat laatste betwist Simons sinds hij hier onderzoek naar deed samen met James Hansen, klimaatwetenschapper sinds de jaren ’70 en hoogleraar aardwetenschappen aan Columbia University, en wis- en natuurkundigen van de NASA. Volgens hun bevindingen op basis van NASA-satellietdata is een sterke afname van zwavelaerosolen door schonere verbranding van scheepsmotoren sinds 2020 - toen nieuwe maritieme regelgeving van kracht werd - de voornaamste oorzaak van de versnelde opwarming die de aarde momenteel doormaakt.

Dit jaar concludeerden Hansen en collega’s in de publicatie 'Global Warming Has Accelerated: Are the United Nations and the Public Well-Informed?' dat het IPCC-klimaatmodel de invloed van aerosolen sterk onderschat. Dit, en dat de huidige absorptie van energie door de aarde nu al hoger is dan verwacht werd op basis van het meest extreme emissiescenario van het IPCC, vertelde Simons allemaal op de persconferentie in Den Haag.

Wat u in oktober op het Binnenhof presenteerde heeft niet echt het journaal gehaald, hè?
Leon Simons“Dat dit soort nieuws niet proportioneel belicht wordt ben ik inmiddels aan gewend. Wat mij opvalt is dat voorspellingen gek genoeg meer aandacht krijgen dan waarnemingen. En dat het er meer toe lijkt te doen wat iemand als Bill Gates vindt. Waar (bijvoorbeeld) hij veel ruimte krijgt om zonder goede onderbouwing te roepen dat de opwarming tot 2100 onder de 3°C zal blijven, blijft het onderbelicht dat wij onderbouwen dat dat op basis van waarnemingen al heel onaannemelijk is.”

Hoe betrekken het IPCC en KNMI de effecten van aerosolen in klimaatmodellen?
“Wat er onder de motorkap van die modellen precies aan aannames ligt over de absorptie van energie door de aarde heb ik geprobeerd te achterhalen, maar beiden zijn hier helaas ondoorzichtig over, terwijl dit de belangrijkste indicator is van hoe snel de opwarming verloopt. Als je naar het Klimaatdashboard van het KNMI kijkt zie je ook dat Nederland nu al veel meer zonnestraling ontvangt dan de modellen voorspelden voor 2100. Bij de presentatie van de Klimaatscenario’s van 2023 gaf het KNMI zelf ook al aan dat de huidige modellen het waargenomen tempo van opwarming niet kunnen reproduceren.”

Het IPCC verwacht dat de zeespiegel in 2100 waarschijnlijk met 0.3 tot 1 meter zal stijgen, en dat een stijging van 2 meter in 2100 en 5 meter in 2200 ‘in het meest ongunstige geval niet kan worden uitgesloten’. In de persconferentie wees u erop dat het smelten van de Groenlandse en West-Antarctische ijskappen onomkeerbaar kan worden bij een mondiale opwarming van 1,5°C, dat dat naar verwachting in 2029 een gepasseerd station is, en dat dit tezamen - op onbekende termijn - een zeespiegelstijging van ruim 11 meter zou betekenen. Is het huidige extreme scenario van het IPCC dan nog wel zo extreem, of is dat dan conservatief?
“Die scenario’s zijn zeker conservatief, als je kijkt naar de onderschatte rol van aerosolen. Een voorbeeld is het effect van aerosolen op het afzwakken van de AMOC [de golfstroming waar het klimaat van Noordwest-Europa sterk afhankelijk van is en waarvoor het onomkeerbaar kantelpunt zelfs bij gematigde uitstootscenario’s binnen 10 tot 20 jaar bereikt worden, red.]. De aanwezigheid van aerosolen heeft daar een grotere invloed op dan broeikasgassen. De compenserende afkoeling die aerosolen voorheen opleverden, hielden de AMOC feitelijk op sterkte, zou je kunnen zeggen.”

Hoe staan de klimaatscenario’s van onze buurlanden ervoor?
“Duitse meteorologen en fysici hebben gewaarschuwd dat we afstevenen op 3 graden opwarming rond 2050, waarbij de lokale temperatuurstijging aanzienlijk hoger ligt dan het wereldwijd gemiddelde. Daarbij riepen ze de politiek ook nadrukkelijk op om terugtrekking uit laaggelegen kustgebieden aan de Noord- en Oostzee te bespreken. Dat zou ons ook moeten aangaan, maar ik heb daar nog vrijwel niets significants over teruggezien in het nieuws.”

^{Verwachte ontwikkeling van de mondiale temperatuur zoals in september gepubliceerd door Duitse meteorologen & fysici | Beeld: Deutsche Meteorologische Gesellschaft & Deutsche Physikalische Gesellschaft}

“Hoe de temperatuur zich daadwerkelijk gaat ontwikkelen is natuurlijk afhankelijk van onze emissies, feedbackeffecten, en kantelpunten, waar toekomstscenario’s overigens ook weinig rekening mee houden. Maar het gaat erom dát er een kans is dat dit extreme scenario zich binnen 25 jaar al ontvouwt. Hoe groot die kans precies is, zou in een land onder zeeniveau irrelevant moeten zijn.” 

Eind september berichtte NASA een ruime 15.000 medewerkers op non-actief te moeten stellen. ‘Due to the lapse in federal government funding, NASA is not updating this website’, staat in een surrealistisch balkje boven de website. Slechts zo’n 3.000 medewerkers blijven in dienst, en die moeten zich vooral gaan richten op een nieuwe maanlanding. In het klimaat heeft Trump geen interesse. Bij de Klimaatpersconferentie waarschuwde u dat we er alles aan moeten doen om de toekomst van goede satellietbeelden veilig te stellen. Wat kunnen we doen? 
“De CERES-satellieten van NASA zijn cruciaal voor een kwalitatief goed beeld van hoeveel warmte de aarde absorbeert. Het zou verstandig zijn om gezamenlijk nieuwe CERES-satellieten te lanceren, die NASA al heeft ontwikkeld. Hopelijk kunnen bijvoorbeeld het European Space Agency, het KNMI en ECMWF in Bonn daar een rol in spelen. Hier moet heel snel iets voor gebeuren.” 

Deze en volgende week komen wereldleiders bij elkaar in Brazilië voor de dertigste klimaattop van de VN, de COP30. Staat het beter betrekken van aerosolen in klimaatmodellen op de agenda? 
“Ik verwacht daar weinig van. De daadwerkelijke impact van aerosolen is vooralsnog bijna compleet genegeerd in politieke discussies en klimaatbeleid. Die stilte over aerosolen, en dat betogen niet alleen wij maar ook andere klimaatwetenschappers [zie bijvoorbeeld Nature, red.], heeft de ontwikkeling van accurate klimaatmodellen echt in de weg gestaan.”

Britse klimaatwetenschappers gaan 27 november een National Emergency Briefing houden waarbij ze het iets grootschaliger aanpakken dan u in oktober deed. Ze hebben Westminster Central Hall afgehuurd en willen daar 300 parlementariërs bijeenbrengen. Moeten jullie misschien ook even de Ridderzaal afhuren en alle nieuwe Kamerleden briefen?
“We gaan het zeker serieuzer aanpakken, en het plan is om bijeenkomsten zoals de Klimaatpersconferentie vaker te laten terugkeren.” 

En met de aerosolen – wat nu? 
“Om onze onderzoeksresultaten verder te valideren is het van belang dat onderzoek naar het effect van aerosolen op klimaatverandering waarnemingsgestuurd wordt voortgezet.”

“We zeggen weleens tegen de collega’s van NASA dat we hopen dat er iets mis is met hun satellieten. Want het liefste zou ik natuurlijk ongelijk hebben. Als dat zo zou zijn, zou ik dat oprecht heel fijn vinden. Maar ik vrees dat het niet zo is.”

“Onderaan wetenschappelijke publicaties moet je ook altijd aangeven of er sprake is van conflicterende belangen. Dan denk ik weleens: tja, ik woon in een land ver onder zeeniveau. Ik heb twee kinderen. Dat is een belang. Dat schrijf je natuurlijk niet zo op, maar ik zou het wel fijn vinden als mijn land blijft bestaan en mijn kinderen hier veilig kunnen opgroeien.”