De onderzoekers identificeerden 44 projecten in elf Europese landen. Daarmee blijkt dat het principe van ‘wijken voor water’ al langer en op grotere schaal wordt toegepast dan vaak wordt gedacht, aldus de onderzoekers. In totaal waren bij deze projecten meer dan 8700 huishoudens betrokken. Sommige voorbeelden gaan zelfs meer dan 150 jaar terug in de tijd.

Voor het onderzoek doorzochten de onderzoekers academische publicaties, rapporten en krantenartikelen in verschillende talen. Zo kwamen zij uiteenlopende voorbeelden tegen van projecten waarin woningen, infrastructuur of andere functies uit risicogebieden zijn verplaatst. Vaak ging het om relatief kleine ingrepen, waarbij een beperkt aantal woningen werd gesloopt of verplaatst. In enkele gevallen werden complete gemeenschappen verhuisd, bijvoorbeeld in Polen en Frankrijk.

Niet altijd gaat het om woongebieden. Soms worden ook afzonderlijke objecten of infrastructuur verplaatst om schade door water of erosie te voorkomen. In Denemarken werd bijvoorbeeld een vuurtoren op rails geplaatst en enkele tientallen meters landinwaarts verplaatst om deze te beschermen tegen kusterosie. In andere gevallen zijn historische elementen behouden of herdacht nadat een gebied werd opgegeven voor water.

De onderzoekers analyseerden ook welke factoren een rol spelen bij het verloop en het succes van dergelijke projecten. Vijf aspecten blijken daarbij van groot belang: de hoogte van de compensatie voor bewoners, het moment waarop een project wordt gestart, de betrokkenheid van de gemeenschap, de rol van de overheid en de manier waarop het gebied na de verplaatsing wordt ingericht.

Gecontroleerde terugtrekking
Projecten zouden doorgaans positiever worden beoordeeld wanneer bewoners vanaf een vroeg stadium worden betrokken en wanneer er transparante en voldoende compensatie wordt geboden. Ook blijkt vertrouwen in lokale bestuurders en duidelijke overheidsregie een belangrijke rol te spelen. Wanneer verantwoordelijkheden versnipperd zijn of bewoners zich onvoldoende gehoord voelen, leidt dat vaker tot weerstand en vertraging.

Carolien Kraan, onderzoeker bij Deltares en mede-auteur van de studie, benadrukt dat het verplaatsen van mensen een ingrijpende maatregel is. “Gecontroleerde terugtrekking kan een zeer effectieve vorm van klimaatadaptatie zijn. Het moet echter met zorg worden toegepast, omdat het mensen in de kern van hun leven raakt: hun huis. We zullen ruimte moeten maken voor water naarmate we ons aanpassen aan de klimaatverandering, en deze studie zet een eerste stap om te begrijpen wat wel en niet werkt bij de implementatie van gecontroleerde terugtrekking in Europa, zodat we, wanneer we gecontroleerde terugtrekking moeten toepassen, dit op een goede manier doen, met respect voor de getroffen huishoudens.”

Volgens de onderzoekers is ‘wijken voor water’ in Europa tot nu toe vooral een reactie op rampen, zoals grote overstromingen. Na dergelijke gebeurtenissen ontstaat vaak politieke en maatschappelijke druk om maatregelen te nemen. Tegelijkertijd groeit het besef dat verplaatsing ook een strategische optie kan zijn binnen bredere klimaatadaptatiestrategieën.

Claudia Wolff van de Universiteit van Kiel benadrukt dat verplaatsing geen universele oplossing is: “Terugtrekking is geen pasklare oplossing. Het zou echter wel onderdeel moeten uitmaken van het klimaatadaptatieplan.” Volgens haar kan vroegtijdige voorbereiding van bestuurlijke en participatieve processen helpen om toekomstige projecten beter te laten verlopen.

^{Kaart met alle landen waar gevallen van managed retreat zijn onderzocht en gevonden (donkergrijs) of niet gevonden (lichtgrijs). Deze gevallen worden aangegeven met gekleurde iconen van verschillende groottes om het type en de schaal aan te duiden. Beeld Deltares.}